Member details
Gebruikersnaam
Wachtwoord
 
Wachtwoord vergeten?
 
 

Je ziet meer dan je denkt

 

Een schilderij is kunst maar een schilderij bekijken is ook een kunst want er valt vaak meer te zien dan je op het eerste oog denkt. Zeker bij oude kunst wordt er veel afgebeeld dat op het eerste gezicht een aardige illustratie lijkt maar wel een symbolische betekenis heeft. Wanneer je die achtergrond kent, gaat een schilderij pas echt tot je spreken en laat het ook meer van zijn boodschap aan je zien. Dit imposante boek vormt een prima gids om daar achter te komen en het is helder opgezet in een aantal delen: tijd, ruimte, mens, allegorieën, bomen en gewassen, bloemen en vruchten, dieren.
Door Evert van der Veen (predikant Protestantse gemeente Nunspeet)
Onder het hoofdstuk tijd komen we bv. de vier seizoenen tegen die symbool staan voor de levensfasen van de mens. ‘Alles heeft zijn uur en ieder ding onder de hemel zijn tijd’ zegt Prediker en al die gebeurtenissen in ons menselijk bestaan worden ook afgebeeld. In de christelijke visie is het leven lineair: we zijn sinds de schepping onderweg naar de voleinding, Gods herschepping in de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, zoals Openbaring dat vertelt. Dat is een andere benadering want daarvoor was de visie op het leven cyclisch: alles herhaalt zich en keert steeds weer terug, vergelijkbaar met de seizoenen en wat de mens daarin doet: zaaien en oogsten. Die alledaagse handelingen staan in de oude kunst voor de levensfasen van de mens waarin elke periode zijn eigen waarde heeft.

In het hoofdstuk ruimte is er o.a. aandacht voor het paradijs waarmee de bijbel begint en eindigt, het is een symbool van het volmaakte, door Gods gegeven en beschermde leven. Het tegendeel daarvan, de hel, wordt zeer plastisch afgebeeld als een negatieve en afschrikwekkende wereld. De berg is de plaats van openbaring, een plek waar iets bijzonders gebeurt. Bergen komen we in menig bijbelverhaal tegen: Abraham die naar de berg Moria gaat om Isaak te offeren, Mozes die de Horeb opgaat om Gods woorden te ontvangen, Jezus die op de berg wordt verheerlijkt.

Onder het hoofdstuk mens is er aandacht voor Eva, symbool van de vrouw, na de zondeval vaak ook in haar verleidende rol afgebeeld. Maar Eva is ook symbool van leven, vruchtbaarheid. Zo is Eva de voorloper van Maria die de moederrol vervult als zij Gods Kind ontvangt.

In het deel over allegorieën is er aandacht voor de zeven hoofdzonden van de mens: gierigheid, woede, afgunst, gulzigheid, ontucht, hoogmoed, luiheid. Zij worden elk op aansprekende wijze afgebeeld. Ook de 7 deugden komen voor: wijsheid, moed, rechtvaardigheid, bedachtzaamheid. De drie goddelijke deugden vallen hier ook onder: geloof, hoop, liefde.

Onder bomen en gewassen komt de gesloten hof naar voren die in Hooglied geldt als symbool van maagdelijkheid en zo op Maria wordt betrokken die dikwijls in een ommuurde tuin wordt afgebeeld. De palm met zijn krans van bladeren is het symbool van overwinning en de wijnstok is het beeld van de overvloed van Kananaän en Jezus vergelijkt zichzelf met de wijnrank die de ranken draagt en voedt.

Ook bloemen en vruchten kennen hun symboliek. De lelie is het teken van de maagdelijke reinheid van Maria. Zij wordt ook een roos zonder doornen genoemd omdat de roos voor de zondeval geen doornen had; dit is een symbool dat zij geen deel heeft aan de erfzonde en dus een volmaakt kind ter wereld kon brengen.

De appel is het teken bij uitstek van de zondeval, waarin de slang Eva verleidt om van de boom te eten die God verboden had. Wanneer Maria een appel vasthoudt en aan het kind Jezus geeft, is het een teken van verlossing.

Ook de dieren kennen hun symboliek. Het hert verwijst naar Psalm 42 en staat voor de zoekende mens in zijn verlangen naar God. Het lam verwijst naar de woorden van Johannes de Doper ‘zie het Lam Gods’. De pelikaan voedt – volgens het volksgeloof – zijn jongen met zijn eigen bloed en is daarom het teken van Jezus’ kruisdood geworden. De pauw die elk jaar zijn verendek vernieuwt is symbool van de opstanding van Christus en de haan is het teken van waakzaamheid omdat dit dier Petrus herinnert aan de woorden van Jezus nadat Petrus Hem drie maal heeft verloochend.
Dit alles is slechts een greep uit de rijke inhoud van dit boek. Het is niet louter een theoretisch betoog want elk symbool wordt geïllustreerd met schilderijen die aan de randen van commentaar worden voorzien. Wie dit boek leest en bekijkt, leert gerichter naar schilderijen kijken en kan z’n kunsthistorische kennis op aangename wijze vergroten.

Matilde Battistini en Lucia Impelluso: Het boek der symbolen. De verborgen betekenis van de westerse schilderkunst.
Ludion Antwerpen, 503 pag. 500 ïllustraties, € 34,90

 

Tags